Antwerps.be - alles over de Antwerpse taal

Aentwaerps Nederlands

Menu

... of dubbelklik op eender welk Antwerps woord op deze site!

5 maart 2009

Weg met de ?

Onze Antwerpse spelling maakt zoveel mogelijk gebruik van bestaande Nederlandse notaties, maar omdat het Antwerps meer klanken heeft zijn er ook vijf nieuwe notaties:
  • ae van Aentwaerpe en staerk
  • i van bin
  • o van grot
  • van strm en lstere (korte eu)
  • van stm en lmp (korte oe)

De eerste vier notaties liggen voor de hand en scheppen geen problemen; men is er meteen mee vertrouwd. De notatie voor de korte oe is echter volledig nieuw, vereist veel gewenning en vormt daardoor het grootste struikelblok voor de leesbaarheid en het gebruik van onze spelling. Dat lag altijd voor de hand, maar het onderscheid tussen de korte en lange oe is in het Antwerps even belangrijk als dat tussen de korte en lange a, e, i, o en u, en dat onderscheid niet weergeven is geen optie als men op een serieuze manier Antwerps wil schrijven. Als voorbeelden vermeld ik "ik roep" en "gij roept" (lang en kort), en "soep" en "snoep" (kort en lang).

Ik heb door de jaren heen allerlei oplossingen overwogen. De beste oplossing was en is zonder twijfel de Duitse notaties overnemen (de letter u gebruiken voor de oe-klank, onze u-klank weergeven met , en dan de lange klinkers vormen met verdubbeling tot uu en u). Gezien de gewenning die dit zou vereisen (twee bestaande Nederlandse notaties veranderen!) was dit echter geen realistische optie. Uiteindelijk koos ik voor de notaties /oe als minst slechte van de haalbare oplossingen: de vertrouwde notatie "oe" gebruiken voor de lange oe omdat ze twee letters heeft, en voor de korte oe de meest voor de hand liggende (maar nog niet gebruikte) notatie met n letter.

Ondertussen zijn we twee jaar verder, is de schrijfwijze blootgesteld aan een ruimer publiek en heb ik de reacties van vele mensen en hun pogingen om Antwerps te schrijven kunnen observeren. Hoe rationeel de notatie ook was en is, ik heb moeten inzien dat ik de factor gewenning nog onderschat heb en dat rationaliteit niet op kan tegen onze door de Nederlandse schrijfwijze ingebakken gewoontes. Een notatie als "kjjen" is veel logischer en consistenter dan "koeien", maar is te radicaal anders om voor de gewone gebruiker verteerbaar te zijn.

Bovendien heb ik, door op deze site een corpus van bijna 700 Antwerpse teksten samen te stellen, geleerd dat in het Antwerps de korte oe drie keer meer voorkomt dan de lange oe. Dat is een zeer sterk argument om de vertrouwde notatie "oe" te gebruiken voor de korte oe ipv. de lange, en voor de lange oe dan een andere notatie te zoeken. Geleerd hebbende dat een volstrekt nieuwe notatie (zoals de ) te veel gewenning vereist moest die notatie voor de lange oe echter ook op "oe" lijken, maar toch duidelijk te onderscheiden zijn.

Na maandenlang vruchteloos proberen - waarbij ik allerlei notaties toepaste op hele teksten, de ENIGE manier om notaties te testen - ben ik uiteindelijk terechtgekomen bij een notatie waarvan ik binnen de vijf minuten aanvoelde dat het de goeie was. Ik was aan het zoeken in de richting van "oee" (de notatie van het boek "Taal in stad en land - Stadsantwerps") en "o" (een oe met klemtoon om de lange klank weer te geven) maar kon met beide niet leven - drie letters voor n klank is bizar, en "o" lijkt te veel op o en doet bovendien neigen tot de uitspraak [owee].

Toen ik echter het accent van de notatie o eens op de o zette in plaats van de e, dus "e" in plaats van "o", klopte het plaatje opeens wel. We hebben dan nog altijd de twee letters van de vertrouwde notatie "oe", hetgeen ideaal is, maar doordat het accent nu op de eerste letter staat is de notatie visueel duidelijk verschillend van o en krijgt men bovendien niet de indruk dat het om twee lettergrepen gaat. Als kers op de taart is het accent op de o ook logisch, daar de Antwerpse lange oe naar een Nederlandse o neigt.

Ik zet nu de voor- en nadelen van de bestaande en voorgestelde notaties op een rij, en geef daarna enkele voorbeeldteksten.

/oe - voordelen:
  • n letter voor korte klinker, twee letters voor de lange klinker, zoals bij alle andere klinkers
  • vertrouwde notatie oe bewaard voor de lange klinker
  • notatie sluit aan bij internationale notatie van de oe-klank, zonder de notatie van onze u-klank te veranderen

/oe - nadelen:
  • de korte oe komt drie keer meer voor dan de lange, dus de vertrouwde notatie oe wordt maar in 1/4 van de gevallen gebruikt
  • de notatie vereist veel gewenning - te veel
  • beide klanken kunnen overeenkomen met een "oe" in het Nederlandse equivalent. Bvb soep/snoep = korte/lange oe. Voor de korte oe moeten we in vele gevallen het vertrouwde Nederlandse woordbeeld veranderen: sp, bk, grp - dit was altijd het grote nadeel, want het hele streven van deze schrijfwijze is om het vertrouwde Nederlandse woordbeeld niet te veranderen waar dat niet nodig is.
  • de korte oe gevolgd door een j-klank moet hier als "j" genoteerd worden. hoewel dit logischer is dan "oei" is het te radicaal anders en tast het in veel woorden het vertrouwde woordbeeld dubbel aan.

oe/e - voordelen
  • de vertrouwde notatie "oe" wordt nu gebruikt voor de korte oe die drie keer meer voorkomt dan de lange
  • ook de lange oe oogt nu vertrouwd: "e" spreekt men ook vanzelf als oe uit
  • het accentteken wordt nu gebruikt voor de lange oe die drie keer minder voorkomt => dus algehele daling van het aantal accenttekens in de schrijfwijze
  • het accent op de o symboliseert het feit dat de Antwerpse lange oe naar een Nederlandse o neigt

oe/e - nadelen
  • de korte klinker oe wordt met twee letters geschreven, tegen de logica van de schrijfwijze in.
  • moet een medeklinker na deze korte oe verdubbeld worden of niet? Wanneer het Nederlandse equivalent een korte oe is zal men ernaar neigen dat niet te doen - bloeme, boeke - maar als het Nederlandse equivalent een korte o is juist wel - stoemme, sloekke. Voor de lezer is het wellicht het eenvoudigst dat we in beide gevallen aan die neiging toegeven, maar als spellingregel is dat wel heel onelegant.

Nu enkele voorbeeldteksten, allemaal van Wannes. Ik heb fragmenten uitgekozen met veel korte en lange oe's en ook o's in. Links met de huidige notaties /oe, rechts met de voorgestelde notaties oe/e.

't Is goe da' de wereld z'n elde verird
un daden in bkke verteld
zda' ginne mens unne naam nog verlird
din p da papier stoh' vermeld

Z kenne we Mozes nog tamelijk goe
en Stanley en Livingstone
ik weet er nog ine van Hitler z'n crew
de grote gelirde Von Braun

In 't jaar 44 mijn zeveste jaar
tng wier 'er in Dtsland beslist
da 'kik zou vergaan meh me vel en m'n aar
mda'k me van laend ad vergist

Al was ek nen blonte, ne pure Germaan
meh oge vol blauwige schijn
toch was ek toevallig in Belgen ontstaan
m'n wieg stng te vaer van de Rijn

--

't Is ge da' de wereld z'n elde verird
un daden in boeke verteld
zoeda' ginne mens unne naam nog verlird
din oep da papier stoh' vermeld

Zoe kenne we Mozes nog tamelijk ge
en Stanley en Livingstone
ik weet er nog ine van Hitler z'n crew
de grote gelirde Von Braun

In 't jaar 44 mijn zeveste jaar
toeng wier 'er in Dtsland beslist
da 'kik zou vergaan meh me vel en m'n aar
oemda'k me van laend ad vergist

Al was ek nen blonte, ne pure Germaan
meh oge vol blauwige schijn
toch was ek tevallig in Belgen ontstaan
m'n wieg stoeng te vaer van de Rijn

--

Mor p dak of onder bed
lee' de vijand p de loer
ed' is ne menuut ni pgelet
spelt 'em ne vuilen toer

Want alle grade van intrige
ligge grijnzend p de loer
a' g'weige lot verlei
deur de polletieken toer

--

Mor oep oe dak of onder oe bed
lee' de vijand oep de ler
ed' is ne menuut ni oepgelet
spelt 'em oe ne vuilen ter

Want alle grade van intrige
ligge grijnzend oep de ler
a' g'oeweige lot verlei
deur de polletieken ter

--

'k Wil ier zinge van degeen
di me gin droef'ad ee' gebrocht
din allin mor efkes langs kwam
in m'n uis iet ee' gezocht
en et ee' gevonde

Vraagd me ni oe dat 'em itte
vraagd me ni wa dat 'em dee
ze gezicht zen ek vergete
en de woorde die 'em zee
zen uitgeklnke

Was 'em jnk of oud van jare
was 'em lcht of was 'em zwaar
was z'n kliderdracht verslete
alledaags of nogal raar
'k zen et vergete

'k Eb 'em ni' veul mir gegeve
dan wa water en wa brod
en meh weinig gj maniere
meh ne groet ternauwernod
is 'em verdwene

--

'k Wil ier zinge van degeen
di me gin dref'ad ee' gebrocht
din allin mor efkes langs kwam
in m'n uis iet ee' gezocht
en et ee' gevonde

Vraagd me ni e dat 'em itte
vraagd me ni wa dat 'em dee
ze gezicht zen ek vergete
en de woorde die 'em zee
zen uitgekloenke

Was 'em joenk of oud van jare
was 'em loecht of was 'em zwaar
was z'n kliderdracht verslete
alledaags of nogal raar
'k zen et vergete

'k Eb 'em ni' veul mir gegeve
dan wa water en wa brod
en meh weinig goei maniere
meh ne gret ternauwernod
is 'em verdwene

--

Z ontvouw ek m'n gedachten
in berekend' armonie
k al or ek dikkels roepe
't is bewustzijnsindustrie
zjalzie 't kon ni mankeren
p de maonieke gloed
van die loge og vereve
BRT 7

--

Zoe ontvouw ek m'n gedachten
in berekend' armonie
oek al or ek dikkels repe
't is bewustzijnsindustrie
zjaloezie 't kon ni mankeren
oep de maonieke gled
van die loge og vereve
BRT 7

--

'k zat vol meh' verfijnde visioene
prinsesse z wit as de maan
mor ik vlkte den blink van m'n schoene
et fist is ni deur kunne gaan

--

'k zat vol meh' verfijnde visiene
prinsesse zoe wit as de maan
mor ik vloekte den blink van m'n schene
et fist is ni deur kunne gaan

--

Ik eb van een rivier gedromd nog zwarter dan de nacht
die sms e rstig wrak nor d'ope zi meedroeg
da' zonder mense varderschoof
p en neer meh eb en vloed in eindeloze gaenk
al twintig iwe laenk
Ik eb van een rivier gedromd nog zwarter dan de nacht
die soems e roestig wrak nor d'ope zi meedreg
da' zonder mense varderschoof
oep en neer meh eb en vled in eindeloze gaenk
al twintig iwe laenk


Er zijn dus twee vragen:
  1. Welke notaties zijn beter, die links of die rechts?
  2. Indien we oe/e gaan gebruiken, wat doen we dan met medeklinkerverdubbeling?


Reacties graag op het forum. Ik zal per mail ook de opinie vragen van enkele Antwerpse artiesten wier teksten op deze site staan.