Antwerps.be - alles over de Antwerpse taal

Aentwaerps Nederlands

Menu

... of dubbelklik op eender welk Antwerps woord op deze site!

Reacties

26/04 Rob
24/04 Krommenaas
24/04 Peter Janssens
24/04 Peter Janssens
Meer...

Forums

Meer...
Het boek bij deze site!

Links



Get Firefox
7 juli 2009

Het verschil tussen ei en ij en tussen au en ou

door Diederik Masure en Filip Camerman

Voor het Antwerps behouden we het Nederlandse onderscheid in spelling tussen ij en ei, en tussen ou en au. Dit betekent dus dat ook het Antwerps peil en pijl onderscheidt, evenals kou (de koude) en kau (de vogel).

Er zijn gevallen waar het Antwerps een ei/ij of au/ou klank heeft en het Nederlands niet. Om te bepalen of we het Antwerpse woord dan spellen met ei of ij, of met au of ou, gebruiken we dan hetzelfde historische principe dat ook de spelling van alle andere woorden met ei/ij of au/ou bepaald heeft.

EI en IJ

Het telwoord drij wordt met een ij gespeld omdat het voortkomt uit het Middelnederlands dr met lange (zoals in hedendaags diep), net zoals alle andere ij-woorden. Zo komt het vrouwelijke voornaamwoord zij uit het Middelnederlandse z en hij uit h. Het is dus logisch dat dr nu drij wordt.

Het Nederlandse drie komt voort uit de vrouwelijke vorm drie, die in de Middeleeuwen als i werd uitgesproken. Het Brabantse dr was oorspronkelijk de mannelijke vorm.

Het is verleidelijk om drij als drei te schrijven zoals in het Duits, en dat wordt ook wel vaak gedaan. In het Duits bestaat echter geen onderscheid tussen ei en ij; ook een woord als tijd schrijf je in het Duits met ei, namelijk als "zeit". De Duitse spelling met ei geeft dus geen enkele aanwijzing.

De meeste woorden met een ei, zoals klein en eik, hadden in het Middeleeuwse Brabants al een "aaj"-achtige klank, terwijl ij-woorden toen nog een ie-klank hadden.

Veel van de woorden die in ouder Antwerps (tot begin 20e eeuw) een ei hadden hebben nu echter een i gekregen. Zo was mine (menen) vroeger meine, gemin (gemeen) was gemein en stine (het adjectief stenen) was steine, bijv. in ne steine pot (een aarden pot) en steinezel (steenezel). Sommige van die oudere ei-vormen zijn nog niet helemaal verdwenen, zoals bleik voor blik (bleek, in de betekenis van "javel") en weike voor wike (weken, bijv. in water).

AU en OU

Ook bij ou en au houden we ons aan hetzelfde historische principe als het Nederlands. Waar het Nederlands de combinatie -u(w)- heeft, schrijven we in het Antwerps ou(w). Deze vormen zijn Brabants-Hollands, terwijl vormen met -u(w)- in de schrijftaal uit het (West-)Vlaams komen dat in de Middeleeuwen het belangrijkste taalkundige centrum was.

Sommige oude Brabants-Hollandse vormen hebben het wel gehaald toen het Standaardnederlands ontwikkeld werd, daarom vinden we in informeel Nederlands ook douwen (naast 'duwen'), nou naast nu en jou naast u (met j- naar analogie van het woordje 'jij').

Net als in het Nederlands spellen we een ou-klank die is ontstaan uit -uw- als ou en niet als au. Antwerpse voorbeelden zijn ouwelijk (huwelijk) en spouwe (overgeven, eigenlijk hetzelfde woord als spuwen).

In het Middelnederlands klonken deze woorden als uw of oew, terwijl de woorden met au al de aaw-uitspraak kenden. Later is dit onderscheid verdwenen uit de uitspraak van de meeste dialecten en het gesproken AN, maar het werd wel bewaard in de schrijftaal.

Waarom au en nau?

In onze Antwerpse schrijfwijze maken we welgeteld twee uitzonderingen op het historische principe dat we net beschreven hebben: de woorden au (u) en nau (nu). Zoals al blijkt uit het feit dat ze in het Nederlands een u hebben moeten deze woorden volgens het historische principe eigenlijk als ou en nou gespeld worden.

Dat we dit niet doen heeft te maken met een bijzonder kenmerk van deze twee woorden. Terwijl veel Antwerpstaligen de au/ou soms op z'n Nederlands uitspreken hoort men dat bij deze twee woorden nooit. Ofwel worden ze uitgesproken met een zuiver Antwerpse au/ou (die op een Nederlandse aa lijkt), ofwel worden de varianten ae en nae gebruikt - bij Antwerpse jongeren zijn deze varianten dominant.

Het woord ou bestaat in het Antwerps al in de betekenis van "oud", en het woord nou is een bekend Nederlands woord. Deze notaties maken het daarom moeilijk te onthouden dat deze twee woorden enkel en alleen met een a-klank uitgesproken kunnen worden. Om die reden is gekozen voor de notaties au en nau.

Voor au zijn er nog twee goede redenen om de notatie met a te kiezen. Ten eerste helpt dit het woord onderscheiden van ou (oud). Ten tweede wordt dit woord al alom geassocieerd met de letter a - denk maar aan de leuze "zot van A".

Wanneer we hier spreken over au reken we daarbij trouwens ook de verbogen vormen auwe en auwen (jouw).
2 reacties
Doederik 8 juli 2011, 23:03
Ja, 't viel mij oek al oep da' z' in't Mechels enz. mistal "nau" schreve, oek al sprekte 't bekan 'tzelfsten uit as in 't Aentwaerps en dus 'aa' en zonder 'w' oep 't ende.
Grytolle 8 juli 2011, 19:12
bovending vinde in 't Antwerpsch Idioticon nau en au as vrmvarianten oepgenome (oemda die uitspraken ok veurkomen in dialecte die normaal gezing "ou" en "au" tin ouwe) :)
Reageer
Tips om Antwerps te schrijven:
  • ae = de scherpe a van Aentwaerpe en staerk (sterk)
  • aa = de platte a van naam en baard
  • = de korte eu van strm (storm) en lstere (luisteren)
  • e = de lange oe van zjales (jaloers) en ber (boer)
  • i en o = zoals in bin (been) en grot (groot)
  • De ei/ij van klein en wijn en de ui van kruis zoals in het Nederlands, hoewel ze anders klinken (ongeveer als "klaajn", "waajn" en "kroajs").
Lees meer over de Antwerpse spelling!